Nazocan.com

Mieszkańcy prowincji płacili tributum soli - rodzaj podatku gruntowego, będący publicznym zamiennikiem (na rzecz Rzymu) świadczeń o charakterze czynszów dzierżawnych, płaconych przed podbojem lokalnym władcom. W związku z opodatkowaniem gruntów, w Rzymie wykształciła się instytucja katastru gruntowego, tj. periodycznego szacowania gruntów z punktu widzenia ich przychodowości. Innym jeszcze podatkiem prowincjonalnym było pogłówne - tributum capitis.
W Rzymie zaczęto też stosować na szerszą skalę podatki obrotowe, tj. od sprzedaży (centesima rerum venalium). Pobierano też cła, i to zarówno na granicach państwa, jak i wewnątrz kraju.
Tak jak w państwach kultury śródziemnomorskiej termin tributum stał się nazwą o charakterze zbiorczym dla różnych podatków, tak w państwach arabskich terminem takim był charadż (haracz). Z czasem jednak oba te określenia -przynajmniej w Europie - nabrały charakteru pejoratywnego, oznaczając daniny nakładane przez silniejszych (np. zwycięzców wojennych) na słabszych, podbitych czy też w inny sposób uzależnionych od tych pierwszych.
W epoce feudalnej, która, charakteryzowała się regresem stosunków towarowo-pieniężnych i powrotem do gospodarki naturalnej, rola danin publicznych o charakterze pieniężnym była odpowiednio mniejsza. Były one związane z tzw. trinoda nécessitas, tj. prawem zwierzchnika lennego do żąda-nia daniny pieniężnej w trzech wypadkach:
1)    na wykup jego osoby z niewoli,
2)    na wyposażenie najstarszej córki, wydawanej za mąż,
3)    na koszty pasowania syna na rycerza.

Rosnące znaczenie wasali, tj. warstwy rycerskiej, prowadziło do prób jej emancypacji, wyrażających się m.in. w o-graniczaniu praw zwierzchników lennych. Ponieważ przysięga, będąca formalną podstawą stosunku lennego miała charakter religijny, ograniczenia takie mogły w zasadzie mieć postać zrzeczenia się części praw przez zwierzchnika lennego. Okazją dla prowadzenia pertraktacji w tego rodzaju sprawach stawały się momenty osłabienia jego pozycji politycznej. I tak w 1215 r. w Anglii król Jan bez Ziemi w Magna Charta Libertatum zobowiązał się, że nie będzie nakładał po-datków bez zgody rycerstwa (tj. podatników). Deklaracja taka była później powtarzana przez innych królów; natomiast zjazdy rycerstwa, zwoływane w celu wypowiedzenia się za bądź przeciw podatkowi, stały się zalążkiem parlamentaryzmu angielskiego. W okresie późniejszym uczestniczyli w nich nie wszyscy zainteresowani, a jedynie przedstawiciele poszczególnych ziem, co doprowadziło do wykształcenia się systemu parlamentarnego, opartego na przedstawicielstwie.
Podobne zjawiska miały miejsce 150 lat później w Polsce. Król Ludwik Węgierski, nie mając męskiego potomka, zapewnił kontynuację rządów dynastii Andegawenów po kądzieli za cenę przywileju koszyckiego z 1374 r., w którego treści znalazło się m.in. postanowienie, że król nie będzie nakładał podatków bez zgody szlachty, z wyjątkiem stałego podatku gruntowego w wysokości 2 groszy od łana. Oznaczało to - podobnie jak w Anglii - potrzebę zwoływania zjazdów szlachty w celu uzyskania przez króla zgody na pobór podatku, a w konsekwencji ograniczanie władzy królewskiej i rozwój demokracji szlacheckiej.
Odrębny status prawny, jaki posiadały poszczególne grupy społeczne społeczeństwa stanowego w Polsce, wyrażał się także w odrębności obowiązków podatkowych, obciążających poszczególne stany. Odrębne podatki płacili mieszczanie, chłopi, Żydzi, duchowni obrządku wschodniego. Szlachta była w zasadzie wolna od podatków, z wyjątkiem łanowego, który praktycznie przerzucony został na chłopów. Podobnie uprzywilejowane było duchowieństwo katolickie.
Uprzywilejowanie podatkowe szlachty uzasadnione było początkowo faktem, iż spoczywał na niej obowiązek służby wojskowej (pospolite ruszenie). Z czasem jednak wartość bojowa pospolitego ruszenia - w porównaniu z wojskami za-
ciężnymi - wyraźnie zmalała, natomiast zgody szlachty na wprowadzenie stałych podatków nie było. Podatki jednorazowe uchwalano natomiast - w stosunku do potrzeb - późno i z dużymi oporami. Tak więc wolność szlachecka rozumiana była m.in. jako wolność od opodatkowania. Stąd też nawet w nazewnictwie uchwalanych danin unikano terminów stoso-wanych zazwyczaj dla podatków, a używano nazw wskazujących na dobrowolność świadczenia (np. subsidium charitati-vum czy też „ofiara wieczysta”).
Najbardziej znaczącymi podatkami w Polsce XVII w.
były:
1)    podatek łanowy, pobierany od posiadaczy ziemskich, za wyjątkiem szlachty,
2)    szos - podatek od nieruchomości miejskich,
3)    czopowe (akcyza) - podatek płacony przez producen-tów i sprzedawców trunków.
Po roku 1629 podstawowym podatkiem staje się podymne - podatek płacony od gospodarstw domowych. Wszystkie te podatki mają charakter periodyczny - zależne są od uchwalenia ich każdorazowego poboru przez sejm w uniwersale poborowym. Początków systemu podatków stałych dopatrywać się można w tzw. kwarcie - podatku płaconym przez dzierżawców i starostów dóbr królewskich w wysokości 1/5 rocznego przychodu.
Postulaty reformy systemu podatkowego, zmierzające do jego uproszczenia i uczynienia bardziej efektywnym wy-suwali polscy pisarze i myśliciele polityczni. Najbardziej zna-czące to projekt Łaskiego z 1530 r. oraz będący rozwinięciem idei tego pierwszego - projekt A. Frycza-Modrzewskiego, przedstawiony w dziele „O naprawie Rzeczypospolitej”.
Modrzewski proponował opodatkowanie najsilniejszej wówczas pod względem ekonomicznym klasy społecznej, tj. szlachty. Tak więc każdy szlachcic i duchowny miał raz w życiu zapłacić daninę odpowiadającą połowic ich rocznego przy-chodu, a ponadto szlachta, duchowieństwo i mieszczanie pła-cić mieli corocznie podatek w wysokości 1/20 przychodów. Projekt ten, jako zbyt radykalny na owe czasy, nie miał jednak szans urzeczywistnienia.
Reform systemu podatkowego domagają się także XVIII-wieczni pisarze polityczni - Stroynowski, Leszczyński, Nax, Staszic i Kołłątaj. Projekty dwóch ostatnich docze

kały się formalnie realizacji w uchwale Sejmu Czteroletniego z 1789 r. wprowadzającej „ofiarę wieczystą”; na praktyczną realizację reformy nie starczyło już czasu.
Istotnym krokiem naprzód w rozwoju systemów podat-kowych było wprowadzenie w 1798 r. w Anglii podatku do-chodowego. Po pewnym czasie zrezygnowano jednak z niego, w dużej mierze z powodu zastrzeżeń natury etycznej. Uważano bowiem, że podatek ten, mający charakter osobisty, stawia człowieka w jednym rzędzie z takimi - dotychczas znanymi przedmiotami opodatkowania, jak grunty, budynki, zwierzęta itp. Tym niemniej do podatku tego powrócono w latach 40-tych XIX w. i od tego czasu stał się on jedną z podstawowych konstrukcji wszystkich systemów podatkowych.
W opodatkowaniu dochodów zachodziły jednak z czasem pewne zmiany. Początkowo podatki te oparte były na zasadzie proporcjonalności obciążenia podatkowego; z czasem - już w XX w. - nabierały one z zasady charakteru progresywnego. W nieodległych czasach wykształcił się też odrębny - od podatku dochodowego od osób fizycznych - rodzaj podatku dochodowego od korporacji. Ten ostatni jest najczęściej podatkiem proporcjonalnym.